ÖÐRENCÝ ve REHBERLÝK...

MESLEK SORULARI

NE ZAMAN YETÝÞKÝN OLACAÐIM?

 Gençlikten yetiþkinliðe geçiþin ölçütü ekonomik ve duygusal baðýmsýzlýðýn kazanýlmasýdýr. Ekonomik baðýmsýzlýðý bir meslek alanýna yönelip, o mesleðin eðitimini alýp bir iþe yerleþmeyle elde edilirken; duygusal baðýmsýzlýk ise anne-babaya baðýmlýlýðýn bittiði bir eþ seçiminin gerçekleþtiði döneme kadar sürer. Daha basit bir anlatýmla eþ ve iþ yaþantýsýna girmiþ bir genç için yetiþkinlik baþlamýþ demektir.

MESLEK ÝLE ÝÞ ARASINDAKÝ FARK NEDÝR?

Ülkemizde iþ ile meslek birbirine karýþtýrýlmaktadýr. Meslek (career) iþ (Jap) birbirinden farklý kavramlardýr. Bacanlý nýn yaptýðý tanýma göre “meslek , bir kimsenin hayatýný kazanmak için yaptýðý, kurallarý toplumca belirlenmiþ ve belli bir eðitimle kazanýlan sistemli etkinlikler bütünüdür. Meslek , belli bir tür alanda etkinlikte bulunabilme gücüdür” (1996). Ýþ ise ; belli bir iþyerinde sürdürülen benzer etkinlikler grubudur. Bacanlý ya göre bir kimsenin mesleði olabilir, ama iþi olmayabilir. Bir iþin olmasý da bireyin mesleði olduðu anlamýna gelmez. Günümüz dünyasýnda önemli olan bireyin meslek sahibi olmasýdýr. Geleceðin dünyasý meslek sahibi olan insanlarca belirlenecektir. O yüzden bir iþ sahibi olmanýz önemlidir ancak meslek sahibi olmanýz daha da önemlidir.

MESLEK TERCÝHÝ NASIL OLUR ?

Bazý meslek psikologlarý, meslek seçiminin tek ve kesin bir karardan çok, süreç içerisinde oluþtuðunu ifade etmiþlerdir. Bu süreci bireyin bilinçdýþý gereksinmelerinden, yaþamdan beklentilerine kadar bir çok etken belirleyecektir. Bu nedenle kendinizi tanýmanýz ve size açýk meslekler ile yaþam koþullarýnýn farkýnda olmanýz gerekir. Ülkemizde okul rehberlik servisleri, öðrencilerin özelliklerini belirleyen çeþitli araçlar kullanýrlar. Bu test ve tekniklerin sizinle ilgili verileri ile, kendi yaþantýnýzý karþýlaþtýrmanýz ve gerçekçi bir benlik tasarýmýna ulaþmanýz gerekmektedir. Kendiniz ve ülkemizin size sunduðu olanaklarý bilmeniz meslek seçiminde hangi yolda yürüyeceðinizi gösterecektir. Bireyin kendi gerçekleri ile ülkenin ona sunduðu gerçekler bir biçimde uyuþmasý gerekir. Yoksa ileride hiçte istenmeyen durumlarla karþýlaþýlabilir.

Kendi kendinize (ben kimim diye) sorduðunuzda, verebileceðiniz yanýtlarý ( örneðin: ben öðrenciyim, ben matematikten baþarýlýyým, ben insanlara yardým etmeyi seviyorum, ben diðer insanlarla birlikte çalýþmayý seviyorum veya ben açýk alanda çalýþmayý isterim gibi) gözden geçirdiðinizde kendi benliðinizin farkýna varmaya baþlarsýnýz. Meslek seçiminde önemli olan kendinizle ilgili bu bilgiler ile ülkenin koþullarý arasýnda bað kurabilmektir. Kendinizi tanýmadan gerçek dýþý hedefler kurgulamaya baþladýðýnýzda sizi hayal kýrýklýklarý bekleyecektir. Sayýsal derslerde yeteneði düþük birisinin "doktor" olma hayali veya bedensel avantajlarý olmayan birisinin "subay" olma amaçlarý hedefine ulaþmayacaktýr. Ülkenin veya çevrenin olanaklarý derken size açýk olan meslek alanlarý ile olanaklardan söz ediyoruz. Örneðin, bu gün ülkemizde sýnýrlý sayýda öðrencinin yüksek öðretim imkanýna sahip olduðunu hepimiz biliyoruz. Üniversite sýnavýný kazanma þansý olmayan bir kiþinin, yüksek öðrenim gerektiren ve ciddi bir puanla kazanýlabilen bir programý (mesleði) tercih etmesi gerçekçi bir durum deðildir. Ben neyi yaparsam mutlu, baþarýlý olurum ve bunu yapabilecek olanaklarým var mý?

Genel lise de okuyan bir öðrencinin bir mesleðe yönelebilmesi için baþlangýç belki de, meslek alanýnýn belirlenmesidir. Meslek alaný, Bacanlý ya göre, benzer etkinlikleri içeren mesleklerin oluþturduðu grup olarak nitelendirilmektedir. Örneðin, hemþirelik ve doktorluk ayný alandan mesleklerdir (1996). Gündüz öðrenimi yapan genel liselerde, öðrenci ikinci sýnýfta bir alana yönelir. Bu alan aslýnda bir meslek alanýnýn karþýlýðýdýr. Örneðin Fen Bilimleri Alanýný tercih eden bir öðrencinin meslek alaný : mühendislik ve fen bilimlerini kapsayan meslek alanýdýr. Lise 2. sýnýfta Sanat Alanýný tercih eden bir öðrencinin meslek alaný da sanat dünyasýyla ilgili olacaktýr. Eðer bir öðrenci tesadüflere dayalý bir alan seçmiþse meslek seçiminin de saðlýklý olmasý tesadüfe baðlý olacaktýr.

MESLEK SEÇÝMÝ VE LÝSE 2 DE ALANA YÖNELME :

Yönetmeliðin bazý esaslarý anlatýlýrken deðinileceði gibi öðrencinin 10 sýnýfta bir alana yönelirken ; okul müdür yardýmcýsýnýn, sýnýf öðretmeninin, rehber öðretmenin ve velinin görüþü alýnmaktadýr (Alanýn belirlenmesi demek daha önce de belirtildiði gibi ayný zamanda öðrencinin meslek alnýnýn da belirlenmesi demektir). Okul personeli sizin bir alana yönelebilmeniz için uygulamada daha çok baþarý durumunuza bakacaktýr. Sýnýf öðretmeni ile rehberlik servisi elemaný eðer saðlýklý bir yöntem takip etmiþlerse belki uygun bir alana yönelmeniz için önlem almýþlardýr.  

• Benim mesleðim ne olacak?
• Nasýl karar vereceðim?
• Hangi alana yönelebilirim?

Bu ve buna benzer sizinde kafanýzda dolaþan bir çok soru veya sorun vardýr. Bütün bu sorunlarý aþabilmenin baþlangýcýnda “Bir mesleki tercihi billurlaþtýrma” vardýr. Super (1963) a göre 14-18 yaþ arasýndaki öðrenciler, mesleki geliþimin Araþtýrma evresinin Deneme Basamaðýndadýrlar. Bacanlý nýn (1996) belirttiðine göre Deneme Basamaðýnda üstlenilmesi gereken mesleki geliþim görevi “Bir Mesleki Tercihi Billurlaþtýrma”dýr. Meslek kuramcýlarýnca lise çaðý bir anlamda mesleki tercihlerin kesinleþmesi ve eyleme dönüþtürülmesi için bir hazýrlýk ve araþtýrma dönemi olarak nitelendirilmiþtir. Lise çaðýnda birey hem kendi yeteneklerini, ilgilerini, kiþilik özelliklerini ve beden özelliklerini tanýyacak, hem de tanýdýðý ve farkýna vardýðý özelliklerine uygun bir alaný (Ýleride genel liselerde olan alanlar açýklanacaktýr) ve mesleði belirleyecektir.

Sizin için önemli olan yönelmeyi düþündüðünüz mesleðe en uygun alan belirlemektir. Yeni ÖSS sisteminde her aday mezun olduðu alanla ilgili yüksek öðretim programlarýný tercih ettiðinde avantajlý durumdadýr. Askeri Yüksek Okullar gibi özel konumu olan yerlere gitmeyi düþünüyorsanýz alan seçiminde daha da dikkatli olmanýz gerekecektir. Lise 2 de ki alanlardan birisine yönelirken yönetmeliklerde belirtilen kurallarýn yanýnda : 

• Lise sonrasý hedeflerime uygun mu?
• Benim meslek alanýma uygun mu?
• Ýlgi ve yeteneklerimi ölçen bir envanter uygulandý mý? Bu envanter sonuçlarý ile seçeceðim alan uyuþuyor mu?
• Seçeceðim alanda baþarýlý olabilecek miyim?
• Okul yöneticileri, öðretmenler ve anne babamla benim kararlarým uyuþuyor mu? Uyuþmuyorsa, farklý düþündüðümüz konular neler?

Yukarýda belirtilen sorularýn yanýtlarýndan eminseniz uygun alaný bulmuþsunuz demektir. Seçtiðiniz alanla ilgili kararýnýzýn ne kadar önemli olduðunu üniversite sýnavýna girerken daha çok hissedeceksiniz. Eðer bir mesleðe karar vermiþ iseniz uygun alaný bulmak hiçte zor deðildir. Ancak bir meslek seçimi yapmamýþsanýz yada kararsýzsanýz seçeceðiniz alan yaþamýnýzla, yetenek ve ilgilerinizle, baþarý durumunuzla çeliþmemelidir. Bir meslek alaný belirleyebilmiþseniz de alan seçiminizde yanýlmazsýnýz. Ancak kendiniz hakkýnda gerçekçi bilgileriniz ve gelecekle ilgili ciddi planlarýnýz yoksa seçeceðiniz alan ileri de piþman olmanýza neden olabilir.

10 . sýnýfta öðrencinin bir alana yönelmesi salt baþarý durumuyla ilgili olmadýðý aslýnda onun meslek seçimiyle ilgili olduðunu anlamak gerekir. Bazýlarýmýzýn yorumladýðý gibi “çalýþkanlarýn Fen Bilimlerine , tembellerin Sosyal Bilimlere “ yöneldiði biçiminde olmamasý gerekir. Baþkalarýnýn inançlarý ve önyargýlarý deðil kendinizin ilgi ve yeteneklerinize ve mesleki olgunluk düzeyinize uygun olmasý gerekmektedir. Bir alana yönelmede ölçüt öðrencinin kendisi olmalýdýr. Anne ve baba için önemli olan, toplumca “kariyeri “ yüksek olduðu belirtilen bir meslekten çok; kendinizi gerçekleþtirebileceðiniz, mutlu ve baþarýlý olabileceðiniz bir mesleðinizin olmasý önemlidir. Sýradan ve iþini sevmeyen bir “doktor” olacaðýnýza; aranan, iþini iyi yapan ve baþarýlý bir “tezgahtar” olmak çok daha iyidir.

MESLEKÎ OLGUNLUK :

Yukarýda sözü edilen bireyin kendisini tanýmasý, gizilgüçlerinin farkýnda olmasý bir mesleði tercih edebilmek için yeterli deðildir. Bireyin Mesleki Olgunluk Düzeyinin de yüksek olmasý gerekmektedir. Okul rehberlik servisleri öðrencilerin mesleki olgunluk düzeylerini yükseltmek için bir dizi çalýþma yaparlar. Belli bir olgunluk düzeyine ulaþmayan bireyin meslek tercihi yapmasý pek de saðlýklý sonuçlar doðurmayacaktýr.

Mesleki olgunluðun yeteneklerle; ilgilerini geliþtirme ve ilgileriyle yeteneklerini ortaya koyma olanaklarýyla; ayrýca bu olanaklardan yararlanmayla iliþkili olduðu Super ve Bohn (1973) tarafýndan belirtilmiþtir. Kendi mesleki olgunluk düzeyinizi geliþtirmede yeteneklerinizi ve ilgilerinizi ortaya koymak için fýrsat yaratmak durumundasýnýz. Örneðin yaz tatilinde çalýþmak ; çalýþmak için olanak yaratmak gibi. Burada önemli olan ilgilerin ve yeteneklerin tek baþýna keþfi deðil, keþfedilmiþ ilgi ve yeteneklerin bir biçimde ifade edilmesidir (ortaya konulmasýdýr). Nerede baþarýlý ve mutlu nerede baþarýsýz ve tatmin edici olmadýðýnýzý görmeniz mesleki olgunluðunuz açýsýndan gereklidir.

MESLEK SEÇÝMÝNDE SORUMLULUK KÝMÝN?

Mesleðin seçilmesi sorumluluðu size aittir. Bu sorumluluðu baþkalarý üzerine almamalýdýr. Baþkalarýndan yardým alýnabilir; uzmanlarýn, öðretmenlerin, anne ve babanýzýn görüþleri de önemlidir. Ancak seçimin olumlu ve olumsuz sonuçlarýndan en fazla kendinizin etkileneceðini unutmamak gerekir.

 MESLEÐE YÖNLENDÝRME :

Bir mesleðe yönlendirmeden söz ediliyorsa, iki yöntemden birisi tercih edilerek yapýlýyordur. Yönlendirmenin bir biçimi olan yöneltme de biz yetiþkinlerin çocuk için neyin iyi olduðunu karar verip, bir mesleðe yönlendirmemizdir. Kuþkusuz çok da iyi niyetle yapýlan bir mesleðe yöneltme çocuðu dýþtan kontrole alýþtýrdýðýndan günümüzde önerilmemektedir. Yönelme ise meslek seçimi sorumluluðunu çocuða býrakarak onun kendi geleceði için çaba sarf etmesini ve uygun olaný keþfetmesini öneren yaklaþýmdýr. 

YÖNLENDÝRME 

YÖNELME                                                                                          YÖNELTME

1. Meslek seçimi sorumluluðu çocuða aittir.	1. Meslek seçimi sorumluluðu anne-baba veya eðiticilere aittir.
2. Ýçten kontrolü geliþtirir.	2. Dýþtan kontrole baðýmlýlýðý artýrýr.
3. Sorumluluk duygusunu geliþtirir.	3. Sorumluluk duygusundan çok baðýmlýlýk duygusunu geliþtirir.
4. Herkesin rolü belirlidir, çatýþmadan çok iþbirliðine dayalýdýr.	4. Anne-Baba belirler, çocuktan uymasý beklenir. Ýþbirliði olmadýðýndan çatýþmalar çýkar.

Bir mesleðe yönelebilirsiniz yada baþkalarýnýn yönlendirmesine baðýmlý kalabilirsiniz. Eðer kendi geleceðinize sahip çýkmak istiyor iseniz bir mesleðe yönelmeyi tercih etmeniz gerekiyor. Bu sizin uygun mesleði bulmanýza yardým edecek bir süreç olduðu gibi kendi sorunlarýnýz ve geleceðinize sahiplenmenizi de saðlayacaktýr.

Doðal olarak, anne ve babalarýnýz, öðretmenleriniz ve arkadaþlarýnýz kendi bilgi ve deneyimlerini size aktarmaya çalýþacaklardýr. Onlarýn deneyimlerinden faydalanmak gerekir ama uygun olaný keþfetmek sizin sorumluluðunuzdadýr.

Süratli geliþimlerin olduðu çaðýmýzda birey için önemli olan proje sahibi olmasýdýr. Benim ilerisi için ne tür projelerim var ?, ileriyi ne ölçüde görebiliyorum? Külahlýoðlu nun (1997) belirttiðine göre; gençler, ilk yaþlarýndan itibaren proje geliþtirme çabalarýna sokulduklarý ölçüde, yaþamlarýnýn her aþamasýnda bilinçli bir uyum çabasýna ve bilgi arayýþýna girme becerisi kazanacak; rollerini, sorumluluklarýný ayýrdetmeyi, yönlerini çizmeyi bileceklerdir. Yine ayný yazarýn belirttiði gibi genç, projesini kendisi geliþtirmelidir. Bu konuda okullarda görevli uzmanlarýn bir dizi çalýþma yürüttüklerini biliyoruz. Ancak gerek aileler, gerekse uzmanlar , gençle olan iletiþimlerinde kullanacaklarý yöntem ona destek olma ve kendi yaþamýný sorgulamasý için fýrsatlar yaratma biçiminde olmalýdýr.

Kendinizi gözleyip, zaman içinde deðiþen ilgileriniz ve zevkleriz olsa bile güçlü yönlerinizi ve seçimlerinizi ortaya koyabilmelisiniz.

<-  Geri

REHBERLÝK SERVÝSÝ

 www.egitiminsesi.com © 2006