AÝLE ve REHBERLÝK...

DEPREM ve ÇOCUKLARINIZLA ETKÝLÝ ÝLETÝÞÝM KURMA YOLLARI

 

Körfez Depremi gibi büyük bir coðrafi bölgede yer alan ve toplumun büyük bir kýsmýný etkileyen doðal felaketler, sadece bölgede yaþayanlarý deðil tüm ulusu derinden sarsan olaylardýr. Bölgede yaþayanlar için kendilerine fiziksel ve sosyal destek veren çevrenin neredeyse tümüyle zarar görmesi, durumu daha da güçleþtirir. Evimizi, yakýn akraba ve arkadaþlarýmýzý kaybetmiþ olmanýn acýsý büyüktür. Bu kayýplarýn üstüne, yaþam koþullarýndaki deðiþmeler de eklendiðinde yaþadýðýmýz stres artar. Örneðin, kötü hava koþullarý, barýnma koþullarýnýn istediðimiz gibi olmamasý, çocuklarýn okul durumu, artçý depremlerin sürme olasýlýðý gibi pek çok faktör yaþanan stresi arttýrýr. Ayrýca üzüntü, piþmanlýk, öfke gibi yaþamakta olduðumuz tüm duygular çocuklarýmýzla olan iliþkilerimizi daha da güçleþtirebilir. Ne var ki çocuklar da bu doðal felaketten ayný bizim gibi etkilenmiþlerdir. Araþtýrmalar doðal felaketlerden en çok yara alan gruplarýn çocuklar, gençler ve yaþlýlar olduðunu göstermektedir. Ancak anne ve babalarýndan, arkadaþlarýndan, öðretmenlerinden ve diðer aile üyelerinden yakýn ilgi ve destek gören çocuklarýn doðal afetin sonuçlarýndan daha az etkilendiklerini ve daha kolay ve çabuk baþa çýktýklarýný iyi biliyoruz.

Çocuklarýnýza yardýmcý olabilmeniz için sizin yardýma muhtaç durumda olmamanýz gerekir. Eðer kendinizi çocuklarýnýzla aþaðýda önerildiði þekilde ilgilenecek kadar iyi hissetmiyorsanýz psikolojik yardým almaktan çekinmeyin. Kendinizi iyi hissetseniz, önerilere uysanýz bile deprem sonrasýndaki bu iyileþme sürecinin zaman alacaðýný, bazý olaylarýn ve yaþantýlarýn zaman zaman durumu geriye götüreceðini bilin. Ýyileþme sürecinde, en çok yarar gördüðünüz önerilere aðýrlýk verin, geleceðe yönelin ve genellikle olumlu bir tutum içinde olmaya çalýþýn. Elinizdeki broþür bu konuda size yardýmcý olmak üzere hazýrlanmýþtýr. Bu broþürün dýþýnda ihtiyacýnýz olan her türlü desteði alabileceðiniz herkese ve her kuruma baþ vurmaktan çekinmeyin.

ÇOCUKLAR ÝÇÝN DEPREMÝN ANLAMI NEDÝR?

Çocuklar da yetiþkinler gibi deprem felaketinden korkarlar. Ne var ki depremi, biz yetiþkinler gibi kontrolümüz dýþýnda olan doðal bir olay olarak anlamakta güçlük çekerler. Üstelik çocuklar, kendilerini koruyan ve tamamen güven duyduklarý yetiþkinlerin bu olay karþýsýnda çaresiz kalmasýndan endiþe duyarlar.

· Okulöncesi dönemdeki çocuklar bu felaketin, anne-babasýnýn onaylamadýðý bir düþüncesi ya da davranýþý nedeniyle baþlarýna geldiðini sanýrlar.
· Okul çaðýndaki çocuklar ise doðal olaylarý anlayabilirler. Ancak, böylesine büyük bir felaketi daha önce yaptýklarý kötü bir davranýþtan dolayý kendilerine verilen bir ceza olarak algýlayabilirler.
· Ergenlerin depremi algýlayýþý ise yetiþkinlerinkine oldukça benzerdir. Ancak bu felaketin kendi baþlarýna gelmiþ olmasýndan öfke duyabilirler.

ÇOCUKLARIN DEPREME OLAN TEPKÝLERÝNÝ NELER ETKÝLER?

Çocuklarýn deprem felaketi karþýsýndaki tepkileri birbirinden farklý olabilir. Bazýlarý depremin hemen ardýndan birtakým davranýþ deðiþiklikleri gösterirken, bazýlarý günler ve haftalar, hatta aylarca hiçbir þey olmamýþ gibi davranýp daha sonra problemli davranýþlar sergileyebilirler. Bu yüzden önümüzdeki aylar içinde elinizdeki broþürü zaman zaman alýp okuyun. Böylece depremin normal psikolojik etkileri konusunda hem daha iyi bilgilenecek hem de önerileri unutmamýþ olacaksýnýz.

Çocuklarýn depremden etkilenme derecesini bir takým faktörler belirlemektedir. Bunlar:

· Ailenin tepkisi: Çocuk depremden doðrudan etkilenmese bile ailesinin deprem karþýsýndaki tepkileri ve korkularýndan çok etkilenebilir. Çocuðun deprem karþýsýnda çaresiz kalan ailesine olan güveni sarsýlabilir. Ailesinin felaket karþýsýndaki korku ve kaygýlarýndan en çok da okul öncesi yaþ grubundaki çocuklar etkilenirler. Bu nedenle bir yandan kendinizi diðer yandan da çocuklarýnýzý yeniden güçlendirmeye çalýþýnýz.

· Kayýp derecesi: Çocuðun deprem felaketinde tanýk olduðu ya da gördüðü hasar ve kayýp ne kadar büyük ise etkilenme derecesi de o kadar fazla olacaktýr. Özellikle aileden bir veya daha fazla kiþinin öldüðü veya aðýr yaralandýðý, çocuðun kendisinin yaralandýðý ya da evinin ve okulunun yaþanamaz hale geldiði durumlarda çocuk, bu felaketle baþa çýkmada oldukça zorlanýr. Aile üyelerinden birinin ölümünden dolayý rollerin deðiþtiði, örneðin, annenin baba, ablanýn anne rolünü üstlenmek zorunda kalmasý gibi durumlarda aile içi iliþkilerde zorluklar yaþanacaktýr. Çocuk, bu koþullarda yeni yaþama geçerken daha da zorlanacaktýr.

Depremi yaþamayan çocuklar bile, hiçbir kayýplarý olmadýðý halde televizyonda gördüklerinden ve yetiþkinlerin olay hakkýndaki konuþmalarýndan etkilenebilir ve benzer tepkileri gösterebilirler.

· Yaþ / Cinsiyet: Çocuklarýn zihni yetiþkinlerinkinden daha esnek ve iþlenmeye daha uygun olduðu için, çocuklar hem olumlu hem de olumsuz etkilere daha açýktýrlar. Bu nedenle felakette yaþanan olaylardan etkilenme olasýlýklarý daha yüksektir. Cinsiyet açýsýndan ise kýz çocuklarýnda içe dönük ve sessiz, sakin olma; erkek çocuklarýnda ise hiperaktif davranýþlar (olduðu yerde duramama, sürekli hareket etme) daha fazla görülmektedir.

· Daha önceki yaþantýlar: Depremden önce baþka örseleyici yaþantýlarý olan çocuklar bu felaketten daha çok etkilenebilirler. Örneðin, anne babasý boþanmýþ, kendisi þiddete maruz kalmýþ, aile içinde þiddeti gözlemlemiþ ya da ailesinde ciddi bir saðlýk problemi yaþayan çocuklar gibi. Ayrýca deprem öncesinde de bazý psikolojik problemleri olan veya okul baþarýsý zaten iyi olmayan çocuklarýn, bu tür yaþantýlarý olmayan çocuklara göre deprem felaketinden daha çok etkilenmeleri beklenebilir. Ancak þu da unutulmamalýdýr ki yaþça daha büyük olup daha önceki yýllarda stresli durumlardan geçmiþ ve bununla baþ edebilmiþ çocuklarýn, deprem felaketinin yarattýðý etkilerden de diðer çocuklara göre daha kolay sýyrýlmasý mümkündür.

· Depremin dolaylý etkileri: Deprem felaketinin pek çok olumsuz etkisi, sadece çocuðun doðrudan yaþadýðý deprem sarsýntýsý, yýkýntýlar, yaralanma ve kayýplar nedeniyle ortaya çýkmaz. Depremin dolaylý etkileri de çocuðun yaþadýðý güçlükleri artýrýcý bir rol oynayabilir ve iyileþme sürecini geciktirebilir.

· Günlük yaþantý: Evin yýkýlmasý veya hasarlý olmasý nedeniyle baþka yere taþýnýlmasý, kalabalýk ve rahat olmayan alýþýlmýþýn dýþýndaki ortamlarda yaþamak zorunda kalýnmasý ve günlük iþleyiþin çeþitli nedenlerle aksamasý durumlarýnda çocuklar deprem felaketinden daha fazla etkileneceklerdir.

· Ayrýlýk: Çocuk ailesinden herhangi bir bireyi kaybetmemiþ olsa da, herhangi bir nedenle bir süre onlardan ayrý yaþamak zorunda kaldýðýnda, bu durum onun üzerinde ilave bir kaygý ve stres yaratacaktýr.

· Aile içi iliþkiler: Aile içinde hastalýk ya da ölüm gibi nedenlerle rollerin deðiþtiði, aile içi iliþkilerin bozulduðu, ailedeki yetiþkinlerden birinin fazla miktarda alkol almaya baþladýðý, þiddetin ortaya çýktýðý ya da var olan þiddetin arttýðý durumlarda iyileþme gecikecektir.

· Ekonomik koþullar: Ailenin geçim kaynaklarýnýn kýsýtlandýðý ya da yok olduðu, ihtiyaçlarýn karþýlanmasýnýn aksadýðý durumlarda çocuk daha olumsuz etkilenecektir.

· Sosyal destek: Anne babanýn çocuðuna olan ilgi ve desteðinin azalmasý, çocuðun arkadaþlarý ve komþularýyla iliþkide olduðu sosyal çevrenin bozulmasý da çocuðun düzelmesini geciktirecektir.

DEPREMÝN ÇOCUKLAR ÜZERÝNDEKÝ GENEL ETKÝLERÝ

Depremden sonra çocuðunuz,

· Depremin tekrarlayacaðýndan veya bu felaketi hatýrlatan þeylerden (örneðin, ambulans, kepçe, asker, itfaiyeci, siren sesi, toz kokusu, duman gibi) korkabilir
· Ani seslerden ve gürültüden korkabilir
· Depremden sonraki yaþamý konusunda endiþeli olabilir
· Yetiþkinlerin depremi ve sonuçlarýný engelleyememiþ olmasý nedeniyle onlara olan güvenini yitirebilir
· Deprem öncesine göre daha kolay kýrýlabilir, küsebilir aðlayabilir
· Önceden sessiz, uyumlu bir çocukken gürültülü ve saldýrgan hale gelebilir veya neþeli, giriþken bir çocukken utangaç ve ürkek olabilir
· Dikkatini toplamada güçlük çekebilir
· Her zaman hoþlanarak oynadýðý oyunlarý artýk oynamak istemeyebilir
· Daha hareketli olup, hareketlerini bir türlü kontrol edemeyebilir
· Tek baþýna uyumaktan korktuðu için anne babasý veya diðer bir kiþiyle beraber yatmak isteyebilir
· Uykuya dalmada güçlük çekebilir
· Anne ve babasýný gözünün önünden ayýrmak istemeyebilir, yalnýz kalmaktan korkabilir
· Okula veya yuvaya gitmek istemeyebilir
· Parmak emmek, altýna kaçýrmak gibi daha küçük yaþlarda gösterdiði davranýþlarý tekrar sergilemeye baþlayabilir
· Ýþtahý kesilebilir
· Mide bulantýsý, karýn aðrýsý, baþ aðrýsý, kusma gibi fiziksel tepkiler gösterebilir
· Anne-babasýnýn istemediði ancak kendisinin yaptýðý bir davranýþtan veya söylediði sözden dolayý depremin meydana geldiðini düþünebilir ve bunun için suçluluk hissedebilir
· Konuþmakta güçlük çekebilir
· Küçük çocuklar tekrar tekrar depremle ilgili oyunlar oynayabilir
· Büyük çocuklarýn bazýlarý hep deprem hakkýnda konuþmak isterken, bazýlarý bunun konuþulmasýndan hoþlanmayabilir ve kendisi de konuþmayabilir
· Yetiþkinlerin büyük kayýplarýn yanýnda önemsiz gördüðü bir nesne çocuk için çok önemli olabilir. Örneðin, sevilen bir oyuncaðýný ya da battaniyesini kaybetme çocuðu çok üzebilir onun için aðlayabilir ve ýsrarla onu geri isteyebilir.

BEBEKLÝK DÖNEMÝ

Bebekler depremden doðrudan etkilenmezler; ancak, annenin aþýrý kaygý, korku ve güvensizlik duygularý içinde olmasý bebeðine vereceði bakýmý ve onunla iletiþimini olumsuz yönde etkileyebilir. Bebek, altý kirlendiðinde, acýktýðýnda, kendini huzursuz hissettiðinde farklý türden aðlamalar gösterir. Annenin bunlara duyarsýz kalmasý ve ihtiyaçlarý geciktirmesi ya da çok mekanik bir þekilde, bebekle konuþmadan onunla duygusal bir iletiþime geçmeden bu ihtiyaçlarý karþýlamasý bebeðin geliþimine zarar verebilir. Bebekler stres ve güvensizlik koþullarýnda yoðun bir aðlama tutturabilirler,yatýþtýrýlmalarý, yeniden huzur ve güven duymalarý güçleþebilir. Bu türden bir bakýmýn çok uzun sürmesi durumunda ise bebek ileride içine kapanabilir.

OKUL ÖNCESÝ:

Okul öncesi dönemindeki çocuklar (2-5 yaþ) depremin neden olduðu kayýplar ve yaþam þartlarýnda meydana gelen deðiþiklerle baþa çýkmada oldukça zorlanýrlar. Çünkü yaþamda bu tür deneyimleri az olduðu için baþa çýkma yetenekleri de tam olarak geliþmemiþtir. Bu nedenle de anne babanýn, yakýn akrabalarýnýn ve öðretmenlerinin desteðine ihtiyaç duyarlar.

Bu dönemdeki çocuklar genellikle felaketten etkilendiklerini sözel olarak ifade edememelerine raðmen, kaygýlý ve üzgün olduklarýný davranýþlarýyla belli ederler.

2-6 yaþlarý arasýndaki çocuklarda görülebilecek bazý deðiþiklikler þunlardýr:

· Yeme sorunlarý; iþtahsýzlýk ya da aþýrý yemek yeme, kusma, ishal ya da kabýzlýk
· Uyku sorunlarý; uyuyamama, aþýrý uyuma ya da kabus görme
· Parmak emme, altýna kaçýrma gibi bebeksi davranýþlar,
· Karanlýktan, hayvanlardan, yabancýlardan veya canavarlardan korkma, daha önce korkmadýðý, ancak ona depremi hatýrlatan gürültülerden ve yerlerden korkma
· Annesinin eteðine yapýþýp onu býrakmama ve ayrýlmaktan korkma
· Kendini güvende hissettiði yerden ayrýlmak istememe (çadýrdan dýþarý çýkmak istememe gibi)
· Sürekli anne ya da babayla birlikte uyumak isteme
· Tam olarak açýklayamadýðý aðrýlardan þikayet etme
· Sinirlilik, söz dinlememe ve aþýrý hareketlilik

OKUL ÇAÐI:

Bu yaþ grubundaki çocuklarda bebeksi davranýþlar oldukça yaygýn biçimde görülebilir. Çocuk ya tam olarak içe kapanýr ya da daha saldýrganlaþýr. Depremde özellikle oyuncaklarýnýn, kendisine armaðan olarak verilmiþ olan eþyalarýn ve beslediði ev hayvanlarýnýn kaybýndan çok etkilenirler.

6-11 yaþlarý arasýndaki bir çocuk,

· Daha sinirli olabilir; arkadaþlarý ve kardeþleriyle geçinmekte zorlanabilir.
· Saldýrgan davranýþlar gösterebilir ya da içine kapanabilir, oyun oynamak istemeyebilir
· Anne babasýnýn dikkatini çekmek için kardeþleriyle yarýþ içine girebilir,
· Arkadaþlarýyla ya da aile üyeleriyle birlikte olmak istemeyebilir, ya da anne-babasýnýn yanýndan hiç ayrýlmayabilir,
· Okula gitmek istemeyebilir,
· Kendini halsiz hissedebilir, sýnýfta uyuya kalabilir,
· Okul baþarýsý düþebilir,
· Dikkatini toplamada zorlanabilir,
· Geceleri kabus görebilir, iyi uyuyamayabilir,
· Sanki hiçbir þey olmamýþ ya da hissetmiyormuþ gibi görünebilir,
· Sýk sýk aðlayýp, sýzlanarak mýzmýzlýk yapabilir,
· Yedirmenizi ve giydirmenizi isteyebilir,
· Baþ aðrýsý, görme ve iþitme ile ilgili þikayetlerde bulunabilir,
· Israrlý kaþýntýlarý olabilir,
· Mide bulantýsý görülebilir,
· Tam olarak açýklayamadýðý aðrýlardan þikayet edebilir,
· Rüzgar, yaðmur ve fýrtýna gibi diðer doða olaylarýndan korkabilir,
· Söz dinlemeyebilir,
· Baþýndan geçenlerle ilgili olarak sürekli konuþmak isteyebilir,
· Daha önce olmayan tikler gösterebilir,
· Konuþmada güçlük çekebilir, kekeleyebilir,
· Depremde yaþadýklarýný abartabilir ya da çarpýtabilir.

ERGENLÝK:

Bu yaþ grubunda akran iliþkileri çok önemlidir. Ergenler arkadaþlarýndan yakýn ilgi ve kabul görmek; korkularýyla ve diðer tüm duygularýyla olduklarý gibi kabul edilmek isterler. Kaygý ve gerginliklerini, saldýrganlýkla, isyankarlýkla, içe kapanma ya da dikkat çekmeye çalýþarak ortaya koyarlar. Bu yaþ grubundaki gençler, pek çok kiþi ölmüþ iken kendilerinin kurtulmuþ olmalarýnýn verdiði bir suçluluk duygusu içinde olabilirler. Akranlarý tarafýndan kabul görmeyen ergenler içlerine kapanabilir ve bu ergenlerde depresyon gözlenebilir. Depremin yaralarýnýn sarýlmasýyla ilgili toplumsal çabalarda kendilerine yetiþkinler kadar sorumluluk tanýnmadýðý için kendilerini engellenmiþ hissedebilirler. Ergenlik dönemi, yetiþkinliðe uzun bir geçiþ dönemidir. Bu dönemin baþýnda ve sonunda gençlerde gözlenebilecek tepkiler de deðiþebilir. Bu nedenle burada ergenlik dönemine ait tepkiler 11-14 ve 14-18 yaþ gruplarý olarak ayrý ayrý ele alýnmýþtýr.

11-14 yaþlarýndaki ergenlerde gözlenebilecek tepkiler:

· Fiziksel þikayetler (baþ dönmesi, baþ aðrýsý, mide bulantýsý gibi)
· Aþýrý yemek yeme ya da iþtahsýzlýk
· Aþýrý uyuma ya da hiç uyuyamama þeklinde uyku bozukluklarý
· Belirsiz, tam açýklanamayan aðrý ve acýlar
· Daha önce ilgi duyduðu þeylere karþý ilgisini kaybetme ve içine kapanma
· Sorumluluklarýný yerine getirememe
· Okula gitmeme, okul baþarýsýnda düþme
· Anne babanýn ve öðretmeninin dikkatini üzerine çekmeye çalýþma
· Okulda ve evde kurallara karþý gelme
· Kardeþleriyle ve arkadaþlarýyla olan iliþkilerinde bozulma, akranlarýna ilgi göstermeme
· Ýçki veya sigara içme, esrar ve eroin gibi uyuþturucularý kullanma eðilimi
· Ölen yakýnýyla birlikte olma isteðini dile getirme ve bazýlarýnýn bu sebeple intihar giriþiminde bulunmasý.
14-18 yaþlarýndaki ergenler ise,
· Kendilerini suçlu hissedebilirler
· Çaresizlik duygularý içinde olabilirler
· Felaket karþýsýndaki duygularýný kabul etmeyebilirler
· Hareketlerinde aþýrý bir artýþ ya da azalma olabilir
· Dikkati toplama ve planlý davranmada güçlük çekebilirler
· Aileden ve akranlarýndan uzaklaþýp yalnýz kalmak isteyebilirler
· Alkol, sigara ve uyuþturucu (esrar, eroin vb.) kullanmak isteyebilir ve suç iþleyebilirler
· Aile üyelerine ve akranlarýna karþý saldýrgan davranýþlar içine girebilirler
· Depremin ortaya çýkardýðý bazý tepkileri kabullenmeyebilirler
· Baþ aðrýsý ve belirsiz diðer fiziksel þikayetler olabilir
· Hastalanmayla ilgili korkular yaþayabilirler
· Genç kýzlarda aðrýlý ay hali ya da ay hali olmama görülebilir

Bazý ergenler deprem felaketinde kurtarma çalýþmalarýna yardým ettikleri için birçok yaralý ve ölüyle karþýlaþmýþ olabilirler. Ergenler bu dayanýlmasý güç görüntüler karþýsýndaki duygularýný çoðu kez nasýl ifade edeceklerini bilemezler ve bazý ergenler engellenme, öfke ve suçluluk duygularýyla suç davranýþlarýna yönelebilirler. Deprem sonrasý kurtarma ve yardým çalýþmalarýna etkin bir þekilde katýlmýþ olan ergenlerde ayrýca aþaðýdaki tepkiler görülebilir:

· Sindirim sistemi ile ilgili problemler
· Cilt döküntüleri
· Astým krizleri
· Sinirlilik ve gerginlik

BU TEPKÝLER NE ZAMAN ÖZEL ÝLGÝ GEREKTÝRÝR?

Yukarýda sayýlan tepkiler çocuk ve gençlerin deprem gibi bir felaketi takip eden zamanda göstermeleri beklenen doðal tepkilerdir. Çocuk ya da genç, depremden önce fiziksel þiddete maruz kalmýþ, ciddi bir hastalýk geçirmiþ, ya da birtakým sorunlarý ve problemleri olmuþ ise depremin psikolojik etkilerini daha yoðun yaþayabilir. Özellikle deprem öncesinde bunlarýn üstesinden gelememiþ iken bir de depremi yaþadýysa bu felaketle baþa çýkmada çok zorlanabilir. Yukarýda sayýlan olaðan tepkilerin uzun süre devam ettiði ve çocuðun günlük yaþamýný sürdürmesini engellediði durumlarda tepkilerine özel bir ilgi gösterilmelidir. Böyle durumlarda çocuk ya da gencin uzman bir kiþi tarafýndan deðerlendirilip desteklenmesi gerekebilir. Bu durumlar þöyle sýralanabilir:

· Çocuðun davranýþlarýnda ve genel halinde ortaya çýkan ve 2 haftadan daha uzun süren olaðan dýþý deðiþimler gözlendiðinde
· Çocuk yukarýda sayýlan olaðan tepkilerden pek çoðunu bir arada gösteriyorsa
· Çocuðun davranýþlarýndaki deðiþimler çok farklý durumlarda da görülüyorsa, örneðin, hem evde, hem de okulda arkadaþlarýyla birlikteyken
· Çocuk kendine zarar vermeye çalýþýyor ya da vereceðini ifade ediyorsa
· Çocuðun daha önceden iyi olan okul baþarýsýnda önemli ve devam eden bir düþüþ gözlemleniyorsa,

BU TEPKÝLERLE BAÞA ÇIKMAK ÝÇÝN NELER YAPILABÝLÝR?

Çocuklarý bilgilendirmek, onlara duygusal destek vermek, felaketle baþa çýkmadaki çabalarýnýza onlarý da katmak ailenizi bir araya getirmede yardýmcý olacaktýr. Deprem gibi büyük bir felaket karþýsýnda ailenin birbirine kenetlenmesi, aile iliþkilerini depremden sonra da devam edecek þekilde güçlendirir.

· Deprem hakkýnda konuþmaktan çekinmeyin. Baþýnýzdan geçen olayý küçümsemeyin. Size ne kadar zor gelirse gelsin gerçekleri saklamadan olan biteni çocuðunuza anlatýn. Eðer çocuk üzülecek diye gerçekler saklanýrsa, o zaman neler olduðunu kendisi anlamaya ve yorumlamaya çalýþacaktýr. Böyle bir durumda kendisinin fikir yürütmesi daha fazla endiþelenmesine ve korkmasýna neden olur. Çocuða, gerçekleri saklamadan anlaþýlýr bir dilde anlatmak onun size güven duymasýný saðlar. Ergenlerin ise bu konuyu akranlarý ve diðer yetiþkinlerle konuþmasýna, tartýþmasýna izin verin. Ergenler de deprem ve alýnacak önlemler konusunda ne kadar bilgilenirlerse yaþamlarýný da o kadar kontrol altýna alabilir; gelecekleriyle ilgili planlar yapýp çalýþabilirler.

· Deprem konusunu siz açmayýn, fakat çocuðunuz bu konuda konuþmak istediðinde onu dinleyin, sorularýný cevaplayýn, ona destek olup onu rahatlatýn. Çocuðunuzun duygularýný ifade edebilmesi için gerekirse mutlu, üzgün, kýzgýn, korkmuþ gibi duygu bildiren kelimeleri kullanarak siz kendi duygularýnýzdan söz edin.

· Çocuðunuzu neler hissettiðini söylemesi için zorlamayýn, býrakýn kendisi için uygun zamaný o seçsin. Birey bazen kendinde aþýrý stres yaratan durumlarý kabul etmekte zorlanýr. Bu durumda yaþanan stresi inkar etmek faydalý olabilir. Ayný þekilde aðlamak, aþýrý uyumak ya da hayaller kurarak bu travmatik durumdan geçici olarak uzaklaþmak çocuklarý ve özellikle ergenleri rahatlatabilir.

· Çocuðunuzu depremin, hiçbir þekilde onun bir hatasý sonucu olmadýðý konusunda ikna edin. Ona anlayabileceði bir dilde depremin ne olduðunu, neden olduðunu ve depremin kendi davranýþlarý ya da sözleri için bir ceza olmadýðýný açýkça anlatýn. Örneðin, “deprem ayný yaðmurun yaðmasý, rüzgarýn esmesi gibi bizim kontrolümüzde olmayan bir olay, yani sen akþam yemeðini yemediðin, kardeþine küfür ettiðin, arkadaþýný dövdüðün, anneni üzdüðün için olmadý” gibi ifadeler kullanýn.

· Çocuðunuzun bu olayda daha fazla örselenmesine elinizden geldiðince engel olun. Örneðin, televizyonda yýkýlmýþ evleri, aðlayan insanlarý, yaralýlarý gösteren programlarý izlemesini engelleyin. Çocuðunuzu onu üzen, tekrar depremi hatýrlatan durumlardan, olaylardan ve yerlerden korumaya çalýþýn.

· Elinizden gelen en kýsa sürede depremden önceki ev düzeninizi saðlamaya ya da yeni bir düzen oluþturmaya çalýþýn. Çocuklar için düzenli bir günlük program uygulayýn. Örneðin, her sabah kalkýp birlikte kahvaltý etmek, ortalýðý toplamak, birlikte oyun oynamak, öðle yemeðinden sonra birlikle bir süre kitap okumak, uyumak gibi. Farklý bir þeyler yapmanýz gereken günlerde çocuðunuza bunu önceden anlatýn.

· Çocuðunuza karþý sýcak ve sevecen davranýn. Çocuðunuz sizin yanýnýzda olmak istiyor, yalnýz kalmaktan korkuyorsa ona sarýlýn, kucaklayýn, öpün, onu sevdiðinizi, onun yanýnda olacaðýnýzý, onu býrakmayacaðýnýzý söyleyin. Dokunma, okþama, sarýlma özellikle küçük çocuklar için çok önemlidir. Felaket döneminde, bir süre için çocuðun istediklerini yapmanýn bir sakýncasý yoktur, aksine böyle olaðanüstü bir dönemde az da olsa gerekebilir. Bu dönemde çocuðunuzun þýmaracaðýndan korkmayýn.

· Yatma zamaný geldiðinde çocuðunuzun yanýnda olmaya çalýþýn. Uykudan önce ona hikaye okuyun ya da anlatýn, sýrtýný okþayýn, gün hakkýnda sessizce konuþun. Geceleri istiyorsa ýþýðý açýk býrakýn, biraz fazla uyumasýna ya da çok korkuyorsa yanýnýzda yatmasýna göz yumun.

· Herhangi bir nedenle çocuðunuzdan bir süre ayrýlmanýz gerekirse, ona nereye gideceðinizi mutlaka anlatýn ve döneceðinizden emin olmasýný saðlayýn.

· Çocuðunuzdan beklediðiniz davranýþlar ve sorumluluklar hakkýnda onunla konuþun. Çocuðunuzun isteklerini yerine getirmeniz onun bu olayda yaþadýklarýný atlatmasý için ne kadar gerekli ise bir yandan da düzenli bir yaþama geçmek için kurallar koymak da o kadar önemlidir. Eðer çocuðunuz hiçbir kuralý dinlemiyorsa, onunla yapmasý ve yapmamasý gereken davranýþlarý ve o davranýþlarý neden yapmasý ya da yapmamasý gerektiði konusunda konuþun. Ýstediðiniz davranýþlarý sergilediðinde "aferin ne kadar güzel" gibi sözlerle onu ödüllendirin. Çok zorda kalsanýz bile ona vurmayýn ve herhangi bir fiziksel ceza uygulamayýn.

· Ailenin bir arada olmasýný saðlayýn: Aile üyelerinin birlikte olmasý travmanýn atlatýlmasý için önemlidir. Ayrýca akrabalarýnýz ya da komþularýnýz sizi merak edip, telefonla aradýklarýnda çocuðunuzla bunu paylaþýn. Bunlar çocuða baþkalarý tarafýndan da düþünülüp sevildiði duygusunu verecektir. Sosyal destek için akrabalarýnýzla ve yakýn aile çevrenizle iliþkilerinizi en kýsa sürede yeniden kurun ve sürdürün.

· Çocuðunuzun kendini ifade etmesini kolaylaþtýrýn. Çocuðu deprem hakkýnda oyunlar oynamasý (kepçe, kamyon, ambulans vs. ile), resimler yapmasý veya bu konuda yaþadýklarýný, hissettiklerini yazmasý için destekleyin. Böylece çocuk sözel olarak ifade edemediði duygularýný ortaya koyma olanaðý bulacaktýr. Yaptýðý resimleri ya da yazdýklarýný eve asabilir ya da yakýn akrabalarýnýza gönderebilirsiniz.

· Çocuðunuzun bazý þeyleri kontrol etmesini saðlayýn. Deprem gibi üzerinde hiçbir kontrolümüzün olmadýðý bir durum yaþarken biz de kendimize olan güvenimizi yitirebiliriz. Hayatýmýzýn kontrolümüz altýnda olduðunu hissetmek bizim güvenlik duygumuz için ne denli önemli ise; çocuklar için de o kadar önemlidir. Bu nedenle günlük yapýlan iþleri planlayýn ve planlamaya çocuðunuzun da katýlmasýný saðlayýn. Ayrýca çocuðunuza mümkün olduðunca çok ufak ta olsa kararlar alabilmesi için seçenekler sunmaya çalýþýn. Örneðin, birkaç giysiyi, yiyeceði ya da oyuncaðý gösterip kendisinin karar vermesini saðlayýn.

· Çocuðunuzun yetiþkinlere yeniden güvenmesini saðlayýn. Deprem felaketi çocuðun sadece kendine olan güvenini deðil, deprem felaketine engel olamadýklarý için yetiþkinlere olan güvenini de yitirmesine neden olur. Çocuðunuzun güvenini tekrar kazanmak için, ona verdiðiniz sözleri mutlaka tutun ya da yerine getiremeyeceðinizi düþündüðünüz þeyler için söz vermeyin.

· Çocuðunuzun geleceðe güvenle bakmasýný saðlayýn. Kýsa süreli gelecek için çocuðunuzla birlikte gerçekleþebilecek planlar yapýn ve gerçekleþtirin. Örneðin, haftaya okul kaydýný yenileyelim, anneannenlere gidelim gibi. Böyle deneyimler çocuðun gelecekle ilgili belirsizlikten kurtulmasýný ve tekrar gelecekten bir þeyler beklemesini saðlar.

· Eþinizi kaybettiyseniz çocuðunuzun, onunla olan iliþkisini ve onun verdiði bakýmý özleyebileceðini unutmayýn. Bu özlemini, sizin bakýmýnýzý protesto ederek ifade edebilir. Bu konuda duyarlý ve toleranslý olun.

· Çocuðunuzun saðlýðýna dikkat edin. Saðlýklý bir çocuk diðer yaþamsal güçlüklerle daha kolay baþa çýkar. Bu nedenle çocuðunuzun dengeli beslenmesine, yeterince dinlenmesine, temiz yerlerde bulunmasýna ve kiþisel temizliðine dikkat edin.

· Çocuðunuz aile ile ilgili ek sorumluluklar aldýysa, arada bir bunlarý azaltma yollarýný arayýn. Örneðin, bir sabah daha geç uyanmasý ya da günlük iþler yerine arkadaþlarý ile birtakým faaliyetler yapmasý için fýrsat tanýyýn. Size ve aileye yardým etmek için yaptýklarý konusunda kendisini takdir ettiðinizi ve onunla gurur duyduðunuzu sýk sýk dile getirin.

· Ergenlik çaðýndaki gençlere sosyal iliþkilerini yeniden kurmalarý konusunda destek olun. Gençlerin deprem felaketini atlatabilmelerinde, arkadaþ baðlarýný tekrar kurmalarý önemlidir. Bu baðlarýn kurulmasý için yetiþkinlerin gençleri desteklemesi gerekebilir. Sosyal etkinliklere katýlmalarý için onlarý cesaretlendirin; spor yapabilmeleri için gönüllü kuruluþlardan yardým isteyin, gereken koþullarý oluþturun. Hiçbir þey yapamýyorsa yürüyüþler yapmasýný saðlayýn. Ayrýca normale dönme çalýþmalarýnda gençlerin de katkýsýný almak onlarýn kendine olan güvenlerini artýrabilir, gençlerin el ele vererek birlikte çalýþmasý ise birliktelik duygusunun geliþmesi için önemlidir. Baþkalarýna yardým etmek pek çok gencin kendini daha güçlü hissetmesini saðlayacaktýr. Bu amaçla gerektiðinde bulunduðunuz bölgede gönüllü kuruluþlarýn saðladýðý rehabilitasyon olanaklarýndan yararlanýn.

· Çocuðunuzun uyku problemleriyle ilgilenin. Gece uykusunda korkuyla sayýklayan ya da uykudan aðlayarak uyanan çocuðunuzun yanýna gidin, onu sakinleþtirin, odayý hemen aydýnlatmayýn ve yüksek sesle konuþmayýn. “Herhalde çok kötü bir rüya gördün” diyerek onun gördüklerini anlatmasýný saðlayýn ve kesmeden dinleyin. Sakýn “korkacak bir þey yok “ demeyin. “Anladým çok korkmuþsun, tüm bunlar sana gerçekmiþ gibi geldi” diyerek korkusunu anladýðýnýzý belirtin ama bunun gerçek olmadýðý konusunda onu ikna etmeye çalýþýn. Yanýnda duracaðýnýzý, þimdi güvende olduðunu söyleyin ve mümkünse tekrar uykuya dalana kadar yanýnda durun. Uyku sorunu olan çocuklarýn gündüz oyun ve diðer etkinliklerle yorulmalarýný saðlayýn. Gece uykusundan önce mümkünse ýlýk bir banyo aldýrýn. Tüm bunlar çocuðun kaygýsýný azaltacak ve kendini güvende hissetmesini saðlayacaktýr.

· Niçin okula gitmek istemediðini anlamaya çalýþýn. Böyle bir felaketten sonra küçük çocuklarýn okula gitmek istememelerinin bir nedeni ailelerinden ve sevdiklerinden ayrýlmak istememeleri olabilir. Ailenin de güvensizlik nedeniyle çocuðu okula göndermedeki isteksizliði bu durumu daha da körükleyebilir. Eðer çocuðunuz okulda baþarýlý bir çocuksa okula geç baþlatmayýn ya da okula gidemediði günlerin sayýsýný olabildiðince az tutun. Bu çocuklar, okulda bazý þeyleri kaçýrdýklarý ve arkadaþlarýna yetiþemeyecekleri düþüncesiyle de okula gitmek istemeyecekleri için baþarýlarý düþecektir. Baþarýsý düþük olan çocuklar ise deprem sonrasýndaki bu karmaþýklýk ve belirsiz yaþam koþullarýnda okula ve ev ödevlerine konsantre olmakta güçlük çekecekler ve okul baþarýlarý daha da düþecektir. Bu nedenle günlük yaþamýnýzý mümkün olduðunca düzene sokun ve çocuðunuzun bu sebeple bir endiþe yaþamamasýný saðlayýn. Öðretmeniyle iletiþimini koruyun; hatta deprem öncesine göre daha yoðun bir iletiþime geçin. Çünkü çocuðunuz sizin problemlerinize duyarlýdýr ve bunlara bir yenisini katmamak için size sorunlarýndan söz etmeyebilir. Bunun yerine yakýn bulduðu öðretmeniyle derdini paylaþabilir ya da bu sorunu okul ortamýnda gösterebilir.

· Çocuðunuzun yasýna destek olun. Yaþanan deprem felaketinin ve buna baðlý kayýplarýn ardýndan çocuðun ölüm hakkýndaki sorularý artacaktýr. Bu sorularýn altýndaki önemli kaygýlardan biri anne ya da babasýný kaybedeceði korkusudur. Bazen kendi ölüm korkunuzdan dolayý, bazen de kendi yasýnýzý yaþadýðýnýz için çocuðun bu konudaki soru ve endiþeleriyle çok fazla ilgilenemeyebilirsiniz. Anne babalar bazen de çocuklarýnýn üzülmemeleri ve onlarý acýdan korumak için ölüm hakkýnda konuþmak istemeyebilirler. Ancak çocuklarla ile duygularý paylaþmak, onlarla anlayabilecekleri düzeyde konuþmak ve kullandýðýmýz kelimelere dikkat ederek açýklamalarda bulunmak yararlýdýr. Çünkü çocuklar bilmedikleri konularda fanteziler üretmeye ve kendi kendilerine bazý açýklamalar getirmeye çalýþacaklardýr. Genellikle de bu açýklamalar çocuklar için gerçek olandan daha korkutucudur. Anne ya da babasýndan birini kaybeden ve diðerinin de öleceðinden korkan bir çocuða yanýnda olduðunuzu onu hiç býrakmayacaðýnýzý ve yeniden eskiden yaptýðý pek çok þeyi yapabileceðini söyleyerek gelecekle ilgili endiþelerini gidermeye çalýþýn. Ölen anne ya da babasý kendisini býrakýp gittiði için öfkeli olan bir çocuðun da öfkesini boþaltmasýný saðlayýn. Kum, su ve oyun hamuru gibi malzemelerle oynama, spor yapma çocuða bu konuda yardýmcý olacaktýr. Ayrýca yakýný ölen herkesin onun yaþadýðý duygularýn aynýsýný yaþadýðýný hatýrlatýn. Anne ya da babasýnýn ölümünden kendini sorumlu tutan ve bu yüzden yoðun suçluluk duygusu yaþayan çocuklar ise genellikle onu üzdükleri, ya da kýzdýklarý bir zamanda onun ölmesini istedikleri için bunun gerçekleþtiðini sanýrlar. Bu çocuklara, yaþamda bazý olaylarýn (ölüm ve doðal afetler gibi) bizim kontrol edemeyeceðimiz olaylar olduðunu ve bu ölümün de kesinlikle kendi hatasýndan kaynaklanmadýðýný anlamasýný saðlayýn. Ergenlerin yasý yaþamak istemelerini ve bazen yalnýz kalmak istemelerini anlayýþla karþýlayýn, onlara destek olun ve ölen kiþi hakkýnda konuþmak istediklerinde mutlaka konuþun ve giderek olumlu anýlarý ön plana çýkarýn.

BU OLAYLA AÝLENÝZLE BÝRLÝKTE BAÞ EDÝN!

Deprem gibi doðal bir afette ortaya çýkan bu çok normal ama geçici tepkilerle her birinizin tek tek baþ etmesi elbette önemlidir. Ancak aile olarak yaralarýnýzýn daha kýsa sürede sarýlmasý ve normal günlük yaþama dönebilmeniz için aþaðýdaki noktalara dikkat etmeniz önemlidir.

· Çok büyük bir felaket yaþadýðýnýzý; þaþýrmýþ, sarsýlmýþ ve desteðe ihtiyacýnýz olduðunu kabul etmeniz iyileþme sürecinin çok önemli bir kýsmýdýr.
· Her aile üyesinin depremden farklý bir þekilde etkilenmiþ olduðunu ve herkesin yeniden eskiye dönmesinin farklý sürelerde gerçekleþebileceðini unutmayýn.
· Yaþamý yeniden kurma çabalarýna ve günlük iþlere tüm aile üyelerini katýn.
· Aile üyelerinin rollerinde bazý deðiþmeler olabilir; esnek ve dikkatli olun. Örneðin, bir ergen hayatýnda ilk kez kardeþlerinin de bakýmýný üstlenmek zorunda kalabilir. Bu arada ergenin kendi ihtiyaçlarýnýn da karþýlanmýþ olmasýna dikkat edin. Ev ile ilgili sorumluluklarý bir kiþiye yüklememeye çalýþýn, paylaþýn.
· Birbirinize yakýn ilgi, þefkat ve anlayýþ gösterin.

Deprem, Kayýplarýmýz ve Yas

17 Aðustos 1999’da yaþadýðýmýz ve ulusça hepimizi yasa boðan depremden sonra, çok sevdiðiniz bir ya da bir kaç yakýnýnýzý kaybetmiþ olabilirsiniz. O günden bu yana da yaþam size çok zor geliyor olabilir. “Onlar olmadan yaþayamam”, “Onlarsýz hayatýn anlamý yok!” gibi düþünceler içinde olabilirsiniz. Kuþkusuz yaþadýðýnýz bu yoðun ve dayanýlmasý çok güç acýyý en iyi kendiniz bilirsiniz. Çevrenizdeki yakýnlarýnýz ne kadar paylaþmaya çalýþsa da, “ateþ en fazla düþtüðü yeri yakar”.

Bununla beraber, bu alanda uzun yýllar çalýþmýþ ve dünyanýn çeþitli yerlerinde araþtýrmalar yapmýþ olan uzmanlarýn ortaya çýkardýðý bazý bulgularýn da iþinize yarayabileceðini umuyoruz: Eðer kendinize karþý biraz sabýrlý olursanýz, düþüncelerinizin zaman içinde, “Onlarsýz yaþayamam” dan, “Onlarý çok, ama çok özlüyorum”a, “Aklýma geldikçe hala çok acý çekiyorum” a dönüþtüðünü; bir zaman sonra da, “Onlarýn anýlarýnýn var olabilmesi için benim yaþamam gerek” diyebildiðinizi göreceksiniz.

Sevdiklerimizin kaybýndan sonra yaþadýðýmýz yas tepkisi çok doðal ve olmasý gereken bir duygudur. Sevdiði bir insaný kaybettikten sonra, hiç bir þey olmamýþ gibi yaþamaya çalýþmak, bir insanýn kendine verebileceði en büyük zararlardan biridir.

Yakýnýný kaybetmiþ biri olarak, aþaðýdaki bedensel, düþünsel, duygusal ve davranýþsal tepkilerin bazýlarýný göstermiþ ve bazýlarýný da hala gösteriyor olabilirsiniz:

· Olay anýnda bir þok ve uyuþma duygusu hissetmiþ olabilirsiniz.
· Sevdiðiniz insanýn öldüðüne/ bu olayýn gerçek olduðuna inanamýyor olabilirsiniz.
· Onun ölümüne engel olamadýðýnýzý düþündüðünüz ve ölüm gerçeði ile yüz yüze geldiðiniz için yoðun bir çaresizlik duygusu içine girebilirsiniz.
· Yaþadýðýnýz acý içinde kendinizi çok yalnýz hissedebilirsiniz.
· Kaybettiðiniz yakýnýnýzýn yüzü, gözünüzün önünden gitmiyor olabilir.
· Her türlü olay, bir isim, bir kýyafet, belirli bir yaþtaki bir kiþi, bir þarký, bir yer, o yakýnýnýzla iliþkili gördüðünüz her þey, size onu hatýrlatabilir.
· Kimileri resimlerine bakamaz, kimileri ise resimlerine bakarak rahatlayabilir.
· Onlarý kurtaramadýðýnýzý düþünüp, kendinize ve diðer insanlara öfke duyabilirsiniz.
· Kendinizi ya da baþkalarýný suçlayabilirsiniz.
· Herkesin bu tür olaylarla baþa çýkma, kendini rahatlatma yolu farklý olabilir. Ama siz doðal olarak kendi derdinizle yoðrulduðunuzdan, herhangi birinin sizinkinden daha farklý olan “kendini teselli yolu” sizi öfkelendirebilir.
· Kayýplarý olmayan insanlarýn gülüp eðlenmeleri size dokunabilir.
· “Keþke”lerle baþlayan cümlelerle yakýnýnýzý kaybetmeden önce yaptýðýnýzý ya da yapmadýðýnýzý düþündüðünüz bir þeyden ötürü piþmanlýk duyabilirsiniz.
· Kaybettiðiniz kiþiyi çok özlüyor olabilirsiniz.
· Karamsarlýk yaþayabilir, hiçbir þey yapmak istemeyebilirsiniz.
· Gerginlik ve tedirginlik içinde, yerinizde duramýyor olabilirsiniz.
· Aklýnýzý iþinize veremeyebilirsiniz.
· Sabahlarý yataktan kalkmada güçlük çekebilir, kendinizi sürekli yorgun hissedebilirsiniz.
· Ýþtahýnýzda azalmalar ya da artmalar olabilir.
· Uykusuzluk, konsantrasyon güçlükleri çekebilir ya da aþýrý uyuyabilirsiniz.
· Boðazýnýzda bir yumru hissi, göðsünüzde aðrý olabilir. Aðlamak istediðiniz halde aðlayamayabilirsiniz.
· Alkol ya da ilaçlara baþvurmuþ ya da baþvurmayý düþünüyor olabilirsiniz.
· Umutsuzluk içinde olabilir, içinizde bir boþluk hissedebilir, kendinizi deðersiz olarak görebilirsiniz.
· Kendi ölümünüzü düþünüp korkuya kapýlabilirsiniz.
· Baþýnýza gelen bu olayýn büyük bir haksýzlýk olduðunu düþünebilirsiniz.
· Bunun neden bir baþkasýnýn deðil de sizin baþýnýza geldiðini sorup, bir anlam vermeye çalýþýyor olabilirsiniz.
· Yaþadýðýnýz acýnýn, herkesin yaþadýðýndan daha fazla olduðunu düþünebilirsiniz.
· Ýçinize kapanmak isteyebilirsiniz.
· Sorumluluklarýnýz arttýkça, neye nereden baþlayacaðýnýzý bilemeyebilirsiniz.
· Zaman içinde, duygularýnýzýn yoðunluðunun azaldýðýný sandýðýnýz ve tam bu kaybý kabul etmeye baþladýðýnýz bir sýrada, baþta hissettiðiniz acýlar ayný yoðunlukta geri gelebilir.
· Çevrenizdeki kayýplarý olan kiþilerin daha iyi durumda olduðunu görüp sizin acýnýzýn hiçbir zaman hafiflemeyeceðini düþünebilirsiniz.
· Geleceði düþünmek çok zor gelebilir. Þimdiki zaman da çok acý vericidir. Bu yüzden sürekli olarak geçmiþ üzerinde durabilirsiniz.
· Kaybettiðiniz kiþi ile baðýnýzýn sürdüðünü hissetmek amacýyla, o hayattayken birlikte yaptýðýnýz þeyleri sürdürmek, hala varmýþ gibi, yaþadýðý mekanýn düzenini korumak, sofrada ona da yer ayýrmak,vb. davranýþlar içine girebilirsiniz.

Bu duygularýn, düþüncelerin ve bedensel tepkilerin hepsi çok normaldir ve tüm dünyada yaþayan insanlarýn bu tür kayýplar karþýsýnda gösterdiði evrensel tepkilerdir. Ancak bu tepkilerin dozunun ne olduðu ve gündelik yaþamýnýzý sürdürmenizi engelleyip engellemediði de çok önemlidir. Eðer söz konusu tepkileriniz çok yoðunsa ve gündelik yaþamýnýzda büyük aksamalara yol açýyorsa, bir uzmandan yardým almanýzda yarar olabilir. Özellikle alkol ve ilaç kullanýmý için bu konuya dikkat etmenizi öneririz.

Aþaðýdaki ipuçlarý, dünyanýn pek çok yerinde yakýnlarýný kaybeden kiþilerle yapýlan bilimsel çalýþmalarda, acýyla baþa çýkmada iþe yarar olarak deðerlendirilmiþtir. Þu anda size çok zor gelse de, bu önerileri uygulamaya çalýþmanýzýn zamanla acýnýzý biraz olsun hafifletebildiðini ve kendinizi daha iyi hissettiðinizi göreceksiniz.

· Acýlarýnýzýn biraz daha katlanýlabilir hale gelmesi epey zaman alacaktýr. Bu yüzden kendinize ve ayný kaybý yaþayan yakýnlarýnýza karþý sabýrlý olun.
· Bu kayýp daha önce yaþadýðýnýz hiçbir acýyla karþýlaþtýrýlamayacak kadar büyük olsa da, daha önce yaþadýðýnýz acýlar sýrasýnda acýnýzý hafifletmek için yaptýklarýnýzý hatýrlamaya ve yine bunlarý yapmaya çalýþýn.
· “Keþke”lerle baþlayan düþünceleriniz yüzünden piþmanlýklar ve suçluluk yaþadýðýnýz durumlarda, bu duygularý yaþayan siz deðil de bir arkadaþýnýz olsaydý, ona neler söyleyeceðinizi düþünün ve kendinize de bunlarý hatýrlatýn.
· Olabildiðince erken bir zaman içinde, yaþadýðýnýz kayýp olayýndan önceki gündelik yaþantýnýza (çalýþma hayatý, ev iþleri, alýþ veriþ, ziyaretler, vb.) dönmeye çabalayýn. Böylece aklýnýzý o olaydan uzaklaþtýrýp, zihninizi dinlendirebilirsiniz.
· Daha önce yaþadýðýnýz acýlar bu acýyla kýyaslanamasa da, bugüne kadar ayakta durabildiðinizi kendinize hatýrlatýp, baþ edebilme gücünüzü göz ardý etmeyin.
· Kaybettiðiniz kiþiyi hatýrlatan olay, eþya, resim, yer, vb. hatýrlatýcýlarla zaman içinde, yavaþ yavaþ yüzleþmeye çalýþýn. Baþlangýçta bunu yapmak çok acý verse de uzun vadede acýnýzýn katýlaþmasýný önleyeceði için daha katlanýlabilir düzeye gelmesinde yardýmcý olacaktýr.
· Yaþadýðýnýz olayý, kaybýnýz karþýsýndaki duygu,düþünce ve davranýþlarýnýzý, yakýnlarýnýzla ya da benzer kayýplarý olanlarla paylaþmaya çalýþýn, aðlamaktan sakýn kaçýnmayýn. Paylaþtýkça rahatlayacaksýnýz. Acýnýzý paylaþtýðýnýzda ve aðladýðýnýzda o acý içinizde katýlaþýp kalmayacaktýr. Acýnýzý katlanýlabilir hale getirecek bilgiler, her zaman uzmanlardan gelmez. Sizinkine benzer kayýplarý, acýlarý olan ve bunlara katlanmaya çalýþan diðer insanlarý dinleyerek de bir þeyler öðrenebilirsiniz.
· Arada sýrada, bu olaydan on yýl sonrasýný hayal ederek, bu olayý o zaman diliminde nasýl yad edeceðinizi kendinize söyleyin.
· Bayramlarda, yýldönümlerinde vb. özel günlerde bu acýlarýnýzýn ayný yoðunlukta yeniden yaþanabileceðini bilin ve hazýrlýklý olun.
· Kendinizi yoðun bir çaresizlik, umutsuzluk, karamsarlýk içinde hissettiðinizde, mümkünse bir yürüyüþ yaparak ya da burnunuzdan derin nefesler alýp, aðzýnýzdan vererek, bedeninize olabildiðince fazla oksijen girmesini saðlayýn. Bu oksijen, bedeninizdeki o gerginliði ve iç sýkýntýsýný hafifletecektir.
· Zaman geçtikçe, “neden?” diye sormak yerine “bundan sonra ne yapabilirim?” demenin size iyi geldiðini göreceksiniz. En baþta bu sorunun yanýtý “hiçbir þey” olabilir ve bu da normaldir. Ancak zamanla yapabileceðiniz þeylerin çoðaldýðýna tanýk olacaksýnýz.
· Þimdiki zamanýn acýsýný yaþamak, geçmiþin sizi alýp götürmesine izin vermemek ve gelecekle ilgili olumlu beklentiler içine girmek de yararlý olabilir.
· Ýnsanoðlu olarak doðadaki var oluþumuzun gerçeklerini (ölümün kaçýnýlmazlýðý, ölüm karþýsýndaki çaresizliðimiz, olaylarý kontrol etmedeki sýnýrlýlýklarýmýz ve geleceðin bilinmezliði) kabul edip olaylarý daha bilgece yorumlamaya çalýþýn.
· Düþüncelerinizin, “Ben onsuz/onlarsýz nasýl yaþarým?” dan, “Onlarý özlüyorum”a ; “Onlarý hep seveceðim”e; “Birlikte ne güzel günlerimiz oldu” ya ve, “Ben var olduðum sürece onlarý da anýlarýmda yaþatacaðým”a doðru bir geliþim göstermesine yardýmcý olun.
· Sevdiklerinizin kaybýna baðlý bu acýnýn, onlarýn bir zamanlar var olduðunun ve sizin tarafýnýzdan çok sevildiklerinin bir göstergesi ya da kanýtý olduðunu kendinize hatýrlatýn. Bu tür bir bakýþ açýsý, acýnýzý daha katlanýlabilir kýlacak ve belki bir parça avunmanýza yardýmcý olacaktýr.

KAYNAKLAR
Allen, R.D. ve Rosse, W. (1998). “Children's Response to Exposure to Traumatic Events.” Http://www.colorado.edu/hazards/qr/qr103.html
APA Help Center. “Managing Traumatic Stress: Tips for Recovering From Disasters and Other Traumatic Events.” Http://www.apa.org/traumaticstress.html
Bellows, J. “Definitions and Impact of Psychological Trauma on Child Development”. Presented at IX th European Conference on Developmental Psychology. September 1-5 1999, Island of Spetses , Greece.
Cheal, B. “Adapting Your Early Childhood Program for Recovery.” Disaster Training International. Helping Adults Help Children.
Chris, P. Facts for families-American Academy of Child and Adolescent Psychiatry. “Helping Children After a Disaster.” Http://www.trauma-pages.com./aacap.htm
CMHS. “After A Disaster: A Guide for Parents and Teachers.” http://www.mentalhealth.org/specials/schoolviolence/parents.htm
“Coping Strategies for Adolescents After A Disaster. Information for Middle and Senior High School Teachers and School Personnel.” (Brochure) Project REBOUND :FEMA and California Department of Mental Health
Disaster Training International. “After A Disaster: What You Can Do With Your Children.” Http://www.disastertraining.org/after.htm
FEMA and the American Red Cross. “Helping Children Cope with Disaster. Http://www.trauma-pages.com/
FEMA for kids: Resources for teachers. “School Intervention Following A Critical Incident.” Http://www.fema.gov/kids/tch_cope.htm
FEMA for kids: Resources for teachers. “After A Disaster: How to Help Child Victims.” Http://www.fema.gov/kids/tch_aft.htm
FEMA. “Children May Be Affected by Disaster-related Stress.” Http://www.fema.gov/hu98/d1247n83.htm
“Helping Children After A Disaster. A Comprehensive Guide for Parents & Other Caring Adults.”(Brochure) Project REBOUND: FEMA and California Department of Mental Health.
“Helping Children Cope with Disaster” (FEMA & American Red Cross), David Baldwin’s Trauma Information Pages. Http://www.trauma-pages.com/
Huzziff, C.A. ve Ronan, K.R. (1999). “Prediction of children's coping following a natural disaster-the Mount Eruptions:A prospective study. The Australasian Journal of Disaster and Trauma Studies. Http//www.massey.ac.nz/~trauma/issues/1999-1/huzziff1.htm
Lafond, R. “Helping Children Cope with Disaster.” Search and Rescue Society of British Columbia
Los Angeles County Department of Mental Health. “Family Coping Strategies.” Http://www.trauma-pages.com/
National Institute of Mental Health. “Helping Children and Adolescents Cope with Violance and Disasters.” Http://www.nimh.nih.gov/publicat/violence.htm
Parent Information Booklet. UNICEF: Psychosocial Project Kosovo. Trauma Psychiatry Program, University of California, Los Angeles.
Perry, B.D. “Principles of Working with Traumatized Children: Special Considerations for Parents, Caregivers, and Teachers.” http://www.bcm.tmc.edu/civitas/principles_TC.htm
Robinson, E. H. ve Rotter, J. C. (1991). “Coping with Fears and Stress.” ERIC Digest (ED 34188831).
University of Illinois Extension Disaster Resources. “Helping Children Cope With A Disaster.” Http://nimh.nih.gov/publicat/violance.htm
University of Illinois Extension Disaster Resources. “Helping Children Cope With A Disaster.” Http://www.ag.uiuc.edu/~disaster/facts/kidcope.html
University of Illinois Extension Disaster Resources. Children, Stress, and Natural Disasters “A Guide for Teachers: What Children May Be Experiencing.” Http://www.ag.uiuc.edu/~disaster/teacher/csndres2.html
University of Illinois Extension Disaster Resources. Children, Stress, and Natural Disasters. A Guide for Teachers: Children’s Responses to Disasters.” Http://www.ag.uiuc.edu/~disaster/teacher/csndres3.html
Yule, W., Perrin, S. ve Smith, P. (1998). Post-traumatic stress disorders in children and adolescents. Yule, W. (Ed.) Post-Traumatic Stress Disorders Concepts and Therapy. New York: Wiley & Sons.

<-  Geri

REHBERLÝK SERVÝSÝ

 www.egitiminsesi.com © 2006